Bijensterfte: wat kun je zelf in je tuin doen?

De berichten over bijensterfte en de achteruitgang van insecten zijn alarmerend, en het is begrijpelijk dat je je afvraagt wat je zelf kunt doen. Gelukkig is het antwoord: heel veel! Jouw tuin of balkon, hoe klein ook, kan een cruciale rol spelen in het ondersteunen van bestuivers. Laten we eens kijken hoe je van jouw buitenruimte een bloeiend paradijs voor bijen en andere nuttige insecten maakt.

Waarom gaan bijen en insecten achteruit?

Voordat we in de oplossingen duiken, is het goed om de hoofdoorzaken van de achteruitgang van bijen en andere insecten te begrijpen. Het probleem is complex, maar de belangrijkste factoren zijn:

• Verlies van bloemrijk leefgebied: Steeds meer landschap wordt bebouwd of intensief gebruikt voor landbouw. Hierdoor verdwijnen bloemen en planten die voedsel en nestgelegenheid bieden.
• Versnippering van leefgebied: De overgebleven stukjes natuur zijn vaak klein en liggen ver uit elkaar. Dit maakt het moeilijk voor insecten om zich te verplaatsen en nieuwe plekken te vinden.
• Gebruik van bestrijdingsmiddelen: Insecticiden doden insecten direct, maar ook onkruidverdelgers hebben een negatief effect door het verwijderen van belangrijke voedselplanten.
• Monoculturen: Grote gebieden met één gewas (zoals maïs of koolzaad) bieden slechts een beperkte periode voedsel en vaak geen nestgelegenheid. Na de bloei is er niets meer te vinden.

Het goede nieuws is dat jouw tuin of balkon kan helpen om deze problemen op lokaal niveau te verzachten. Samen vormen alle kleine tuinen en balkons een netwerk van "stapstenen" of een "bijenlint" door de stad en het platteland.

Wilde bijen versus honingbijen: een belangrijk onderscheid

Vaak wordt er gesproken over "de bij", maar het is belangrijk om te weten dat er een groot verschil is tussen de gehouden honingbij en de vele soorten wilde bijen.

• De honingbij (Apis mellifera): Dit is een gedomesticeerd dier dat gehouden wordt door imkers, vergelijkbaar met kippen of koeien. Wereldwijd is de honingbij niet bedreigd, en de populatie wordt actief beheerd en zelfs uitgebreid.
• Wilde bijen: Dit is een verzamelnaam voor alle andere bijensoorten, zoals hommels, zandbijen, metselbijen en behangersbijen. In Nederland zijn er zo'n 360 soorten wilde bijen, waarvan meer dan de helft bedreigd is. Deze bijen leven solitair of in kleine kolonies en zijn veel kwetsbaarder voor veranderingen in hun leefomgeving.

Sterker nog, een hoge concentratie honingbijkasten kan in sommige gebieden zelfs leiden tot voedselconcurrentie voor wilde bijen, omdat ze dezelfde bloemen bezoeken. Jouw inspanningen in de tuin komen vooral ten goede aan de wilde bijen, die jouw hulp hard nodig hebben.

Concrete acties voor een bijvriendelijke tuin of balkon

Nu we de achtergrond kennen, is het tijd voor concrete stappen die je kunt zetten.

1. Kies de juiste planten: inheems en enkelbloemig

Dit is misschien wel de belangrijkste stap. Niet alle bloemen zijn even goed voor bestuivers.

• Ga voor inheemse planten: Planten die van nature in jouw regio voorkomen, zijn het beste. Ze zijn perfect aangepast aan het lokale klimaat en de bodem, en de bestuivers in jouw omgeving zijn geëvolueerd om ze te herkennen en te gebruiken. Denk aan planten zoals de wilde marjolein, slangenkruid, klaproos, rode klaver, en diverse wilgensoorten.
• Kies enkelbloemige varianten: Veel gekweekte bloemen hebben "gevulde" bloemen, wat betekent dat de meeldraden en stampers zijn omgevormd tot extra bloemblaadjes. Hierdoor kunnen bijen en andere insecten niet bij de nectar en het stuifmeel. Kies altijd voor enkelbloemige varianten, waar de voortplantingsorganen van de bloem goed zichtbaar en toegankelijk zijn. Vraag er specifiek naar bij je tuincentrum.
• Variatie is key: Zorg voor een breed scala aan plantensoorten. Verschillende bijensoorten hebben een voorkeur voor verschillende bloemvormen en kleuren.

2. Zorg voor bloei het hele seizoen

Bijen hebben van het vroege voorjaar tot het late najaar voedsel nodig. Denk aan een doorlopende bloeiboog:

• Vroege bloeiers (februari-april): Sneeuwklokjes, krokussen, wilgen (vooral katwilg), longkruid, longkruid.
• Zomerbloeiers (mei-augustus): Lavendel, zonnebloemen (enkelbloemig!), kattenkruid, wilde marjolein, salie, klaver, klaprozen.
• Late bloeiers (september-november): Herfstasters, klimop (een belangrijke late voedselbron!), hemelsleutel, guldenroede.

Een mix van deze planten zorgt ervoor dat er altijd iets te halen valt voor de bijen.

3. Zeg nee tegen gif

Dit lijkt vanzelfsprekend, maar het is cruciaal. Gebruik absoluut geen chemische bestrijdingsmiddelen in je tuin, ook geen middelen die "biologisch" klinken maar schadelijke stoffen bevatten.

• Laat de natuur zijn werk doen: Veel plagen worden van nature bestreden door lieveheersbeestjes, gaasvliegen en vogels.
• Handmatige bestrijding: Verwijder slakken met de hand, spuit luizen weg met een harde waterstraal, of gebruik natuurlijke vijanden (zoals aaltjes tegen slakken).
• Voorkomen is beter dan genezen: Zorg voor sterke, gezonde planten die minder vatbaar zijn voor ziekten en plagen.

Houd er rekening mee dat ook planten die je koopt, soms behandeld zijn met pesticiden. Vraag hiernaar bij het tuincentrum of kies voor biologisch gekweekte planten.

4. Bied nestgelegenheid

Bijen hebben niet alleen voedsel nodig, maar ook een plek om te nestelen en hun eitjes te leggen.

• Bijenhotel: Een bijenhotel is een fijne aanvulling, vooral voor solitaire bijen zoals metselbijen en behangersbijen. Zorg voor verschillende formaten boorgaten in hardhout en holle stengels (bamboe, riet). Plaats het op een zonnige, beschutte plek en zorg dat het goed droog blijft.
• Zand en open grond: Veel zandbijen graven hun nesten in open, zanderige grond. Een onbegroeid plekje met zand in de zon kan al helpen.
• Dood hout en stengels: Laat afgesneden plantenstengels staan tot het voorjaar, of leg een stapel dood hout neer. Hierin kunnen bijen overwinteren of nestelen.
• Leem of klei: Sommige bijen, zoals behangersbijen, gebruiken leem om hun nesten te metselen. Een plekje met onbewerkte leem of klei kan waardevol zijn.

5. Een veilige drinkplek

Bijen hebben water nodig, zeker op warme dagen.

• Bijenbadje: Zet een ondiep schaaltje met water neer. Leg er wat stenen, knikkers of grind in, zodat de bijen veilig kunnen landen en drinken zonder te verdrinken. Ververs het water regelmatig.
• Vochtige plekken: Een vochtige plek in de tuin kan ook aantrekkelijk zijn, bijvoorbeeld bij een druppelende buitenkraan.

6. Omarm het rommelhoekje

Een opgeruimde tuin is niet altijd de beste tuin voor bestuivers.

• Bladeren en takken: Laat in de herfst een deel van de bladeren en afgevallen takken liggen. Hierin overwinteren veel insecten, waaronder bijen en vlinders.
• Afgestorven plantendelen: Knip uitgebloeide planten niet direct terug in het najaar. Veel plantenstengels bieden holtes waar bijen en andere insecten in kunnen overwinteren.
• Wilde hoek: Laat een stukje van je tuin wat wilder groeien. Onkruiden zoals paardenbloemen en brandnetels zijn vaak belangrijke voedselplanten voor larven van vlinders.

7. Samen met de buren

Het effect van jouw tuin wordt nog groter als je buren meedoen.

• Deel je kennis: Praat met je buren over wat je doet en waarom. Misschien inspireren jouw bloeiende planten en zoemende bijen hen om ook mee te doen.
• Creëer een bijenlint: Als meerdere tuinen in een straat of wijk bestuiversvriendelijk worden gemaakt, ontstaat er een groen lint waar bijen en andere insecten zich makkelijk doorheen kunnen bewegen.

Elke bloem, elke insectenvriendelijke actie, draagt bij aan een gezondere leefomgeving voor bestuivers. Jouw tuin kan echt het verschil maken!

Veelgestelde vragen

Je kunt zeker zelf een bijenhotel maken! Sterker nog, zelfgemaakte hotels zijn vaak beter als je let op de juiste materialen en constructie. Gebruik hardhout met gladde boorgaten (zonder splinters) in verschillende diameters (2-10 mm), en holle stengels zoals bamboe of riet. Zorg dat de kokers aan de achterkant dicht zijn. Plaats het op een zonnige, droge plek en zorg dat het stevig hangt.

Ja, over het algemeen zijn alle vlindersoorten nuttig in de tuin. Ze zijn belangrijke bestuivers en hun aanwezigheid duidt op een gezonde ecologie. Larven van vlinders (rupsen) zijn weliswaar planteneters, maar de meeste soorten veroorzaken geen significante schade in een diverse tuin.

Absoluut! Zelfs een kleine balkon kan een oase zijn voor bestuivers. Kies voor potten met inheemse, enkelbloemige planten die lang bloeien, zoals lavendel, tijm, salie of kleine zonnebloemen. Plaats een ondiep schaaltje met water en stenen als drinkplek. Elk bloeiend plantje op een balkon is een welkome aanvulling op het stedelijke bijenlint.

Je kunt dit vaak navragen bij een gespecialiseerd tuincentrum, een lokale IVN-afdeling, of online zoeken naar "inheemse planten [jouw provincie/regio]". Er zijn ook veel boeken en websites die lijsten aanbieden met geschikte planten. Let op de Latijnse namen om er zeker van te zijn dat je de juiste soort te pakken hebt.

Een bijenhotel hoef je niet jaarlijks schoon te maken. Solitaire bijen ruimen hun nesten zelf op. Het is wel belangrijk om het hotel goed te inspecteren op schimmel of parasieten. Als de holle stengels oud en broos worden, kun je ze voorzichtig vervangen. Een goed bijenhotel kan jaren meegaan.