Hommels in de tuin: herkennen en het hele jaar helpen

Hommels zijn de teddyberen van de insectenwereld: groot, harig en vaak een beetje onhandig. Maar vergis je niet, deze ijverige bestuivers zijn cruciaal voor onze natuur en tuinen. Ze zijn de vroege vogels onder de bijen en vliegen al bij temperaturen waar andere insecten nog rillend in hun schuilplaats blijven. Door ze te herkennen en te begrijpen, kun je ze het hele jaar door een handje helpen in jouw tuin.

Hommels herkennen: de meest voorkomende soorten

In Nederland vliegen tientallen soorten hommels, maar een paar kom je bijna overal tegen. Met een beetje oefening herken je de meest voorkomende soorten al snel aan hun unieke bandenpatroon en de kleur van hun 'kontje'.

• Aardhommel (Bombus terrestris): Dit is misschien wel de bekendste en meest algemene hommel. Je herkent de aardhommel aan de twee gele banden op het zwarte lijf: één voor op het borststuk en één op het achterlijf. Het kontje is wit tot geelwit. De koninginnen zijn groot en imposant.

• Akkerhommel (Bombus pascuorum): De akkerhommel is een van de meest variabele hommels qua kleur, maar heeft altijd een roodbruin behaard borststuk. Het achterlijf is vaak meer oranje-bruin, en het kontje heeft ook die roodbruine tint. Ze zien er vaak wat rommeliger en minder strak afgetekend uit dan de aardhommel.

• Steenhommel (Bombus lapidarius): De steenhommel is onmiskenbaar zwart met een feloranje-rood kontje. Zowel de koningin, werksters als mannetjes hebben deze opvallende kleurencombinatie. Ze nestelen vaak in stenen muurtjes of onder stenen, vandaar de naam.

• Boomhommel (Bombus hypnorum): Deze hommel is makkelijk te herkennen aan het roodbruine borststuk, het zwarte achterlijf en het opvallend witte kontje. Ze nestelen graag in boomholtes, vogelhuisjes of zelfs spouwmuren. Ze kunnen wat agressiever zijn als je te dicht bij hun nest komt.

Let op: binnen soorten is er vaak variatie in de intensiteit van de kleuren. Mannetjes zien er soms ook anders uit dan werksters of koninginnen. Het gaat vooral om de combinatie van kleuren en de plaats van de banden.

De levenscyclus van een hommelkolonie

Hommels zijn sociale insecten, net als honingbijen, maar hun kolonies zijn eenjarig. Dit betekent dat de hele kolonie, op de jonge koninginnen na, sterft aan het einde van het seizoen.

1. Lente (maart-mei): Een jonge, bevruchte koningin ontwaakt uit haar winterslaap. Ze heeft de koude maanden alleen doorgebracht, vaak onder de grond, in een holle boomstam of onder een dikke laag bladeren. Ze is hongerig en gaat direct op zoek naar nectar en stuifmeel om energie op te doen en haar eierstokken te ontwikkelen.
2. Neststichting: Zodra ze voldoende gevoed is, zoekt de koningin een geschikte nestplaats. Dit kan een verlaten muizenhol zijn, een holte onder een graspol, een vogelhuisje (vooral voor de boomhommel) of een spleet in een muur. Ze bouwt een klein kommetje van was en begint met het leggen van haar eerste eitjes.
3. Eerste werksters: De koningin broedt de eitjes uit en verzorgt de larven zelf. Ze voedt ze met een mengsel van nectar en stuifmeel. Zodra deze larven verpoppen en uitkomen, zijn dit de eerste werksters. Dit zijn kleine, steriele vrouwtjes die de koningin helpen met het verzamelen van voedsel, het uitbreiden van het nest en het verzorgen van nieuwe larven. De koningin legt vanaf nu alleen nog maar eitjes.
4. Koloniegroei (mei-juli): De kolonie groeit gestaag. Er komen steeds meer werksters en het nest wordt groter. De koningin blijft eitjes leggen en de werksters zorgen voor de voedselvoorziening. Een gemiddelde hommelkolonie telt enkele tientallen tot een paar honderd individuen, afhankelijk van de soort.
5. Nieuwe koninginnen en mannetjes (juli-september): Tegen het einde van de zomer begint de koningin eitjes te leggen waaruit nieuwe koninginnen en mannetjes (darren) komen. Deze jonge koninginnen en mannetjes vliegen uit en paren.
6. Einde van de kolonie (september-november): Na de paring sterven de oude koningin, de werksters en de mannetjes. Alleen de bevruchte jonge koninginnen zoeken een geschikte plek om te overwinteren. De cyclus herhaalt zich het volgende voorjaar.

Vroege bloei: van levensbelang voor ontwakende koninginnen

Hommelkoninginnen zijn de eerste bestuivers die in het vroege voorjaar, soms al in februari of maart, tevoorschijn komen. Ze hebben een lange winterslaap achter de rug en hun energiereserves zijn minimaal. Ze moeten snel nectar vinden om op krachten te komen en stuifmeel om hun eierstokken te ontwikkelen. Zonder voldoende vroege bloemen kunnen ze geen nest stichten en sterft de kolonie nog voordat deze is begonnen.

Planten die in het vroege voorjaar bloeien, zijn daarom van cruciaal belang. Denk aan:

• Wilgen (Salix-soorten): Vooral de katjes van de knotwilg, boswilg of grauwe wilg zijn een feestmaal voor hommels. Ze produceren zowel nectar als stuifmeel in overvloed.
• Krokussen (Crocus-soorten): Deze vrolijke bolgewassen bieden al vroeg in het jaar nectar en stuifmeel. Plant ze in grote groepen voor een maximale impact.
• Longkruid (Pulmonaria officinalis): Een prachtige vaste plant met blauwe en roze bloemen die al vroeg in het voorjaar verschijnen.
• Dovenetels (Lamium-soorten): Witte dovenetel en paarse dovenetel zijn vaak al vroeg in bloei en leveren waardevolle nectar.
• Sneeuwklokjes (Galanthus nivalis): Hoewel ze minder nectar leveren dan andere vroege bloeiers, zijn ze toch een welkome aanvulling.
• Winterheide (Erica carnea): Bloeit de hele winter door en is een belangrijke voedselbron als er verder weinig bloeit.
• Mahoniestruik (Mahonia aquifolium): Met zijn geurende gele bloemtrossen is de mahonia een trekpleister voor vroege hommels.

Zorg voor een mix van deze planten, zodat er een continue aanvoer van voedsel is zodra de koninginnen ontwaken.

Hoe help je hommels in jouw tuin?

Je kunt hommels het hele jaar door een handje helpen met een paar eenvoudige aanpassingen in je tuin.

1. Zorg voor voedsel van vroeg tot laat:

• Vroege bloeiers: Zoals hierboven genoemd, zijn wilgen, krokussen, longkruid en dovenetels essentieel voor de koninginnen.
• Zomerbloeiers: Zorg voor een breed scala aan bloeiende planten gedurende de zomermaanden. Denk aan lavendel, kattenkruid, zonnebloemen, distels, klaver, en diverse kruiden zoals tijm en marjolein.
• Late bloeiers: Hommelkolonies zijn tot diep in het najaar actief. Herfstasters, klimop, ijzerhard (Verbena bonariensis), guldenroede en heide zorgen voor de broodnodige nectar en stuifmeel voor de laatste werksters en de jonge koninginnen die zich voorbereiden op de winterslaap.

1. Bied nestgelegenheid:

• Rommelhoekjes: Laat een deel van je tuin wat 'wilder'. Een stapel snoeihout, een hoop bladeren, een stukje ongemaaid gras of een composthoop kunnen allemaal potentiële nestplaatsen zijn.
• Verlaten muizenholen: Hommels maken graag gebruik van verlaten muizenholen. Laat deze met rust als je ze vindt.
• Hommelkasten: Je kunt ook speciale hommelkasten plaatsen. Deze imiteren vaak een muizenhol. Zorg ervoor dat de kast goed geïsoleerd is en een klein ingangetje heeft. Plaats hem op een rustige, beschutte plek in de schaduw. Je kunt er wat nestmateriaal in doen, zoals plukjes katoen of zachte wol.

1. Vermijd bestrijdingsmiddelen:

• Geen pesticiden: Gebruik absoluut geen insecticiden in je tuin. Deze doden niet alleen de 'plaaginsecten', maar ook nuttige insecten zoals hommels.
• Natuurlijke methoden: Kies voor natuurlijke methoden om ongedierte te bestrijden, zoals het aantrekken van lieveheersbeestjes of vogels, of het handmatig verwijderen van plagen.
• Onkruidbeheersing: Wees voorzichtig met onkruidverdelgers. Veel 'onkruiden' zoals klaver en paardenbloem zijn belangrijke voedselbronnen voor hommels.

1. Zorg voor water:

• Waterbron: Hommels hebben, net als andere insecten, water nodig. Zorg voor een ondiepe schaal met water en wat steentjes of knikkers erin, zodat ze veilig kunnen landen en drinken zonder te verdrinken.

Met deze tips maak je jouw tuin een waar hommelparadijs en draag je bij aan het behoud van deze belangrijke bestuivers.

Veelgestelde vragen

Als je in het vroege voorjaar een hommelkoningin ziet die traag beweegt of stilzit, is ze waarschijnlijk onderkoeld of uitgeput. Je kunt haar een suikeroplossing aanbieden. Meng twee theelepels suiker met één theelepel lauw water en druppel een klein beetje (niet meer dan een theelepel) op een schoteltje in de buurt van de hommel. Als ze drinkt, zal ze vaak snel weer op krachten komen. Zet het schoteltje niet direct op de hommel, maar ernaast.

Ja, hommels kunnen steken, maar ze zijn veel minder agressief dan wespen. Alleen de vrouwtjes (koninginnen en werksters) hebben een angel. Ze steken alleen als ze zich bedreigd voelen, bijvoorbeeld als hun nest wordt verstoord of als je ze pakt. Een hommelsteek is pijnlijk, maar meestal niet gevaarlijk, tenzij je allergisch bent. Laat ze met rust en ze zullen jou ook met rust laten.

Als je veel hommels op één plek ziet, is de kans groot dat daar een nest in de buurt is. Dit is vooral het geval als je veel werksters ziet in- en uitvliegen. Rond het nest kan het druk zijn, maar ze zijn over het algemeen niet agressief zolang je voldoende afstand houdt. Geniet van het schouwspel en verstoor het nest niet.

In het najaar zie je vaak nog hommels vliegen, vooral op late bloeiers zoals klimop. Dit zijn de laatste werksters van de kolonie en de jonge koninginnen die nectar verzamelen om voldoende energiereserves op te bouwen voor hun winterslaap. De mannetjes sterven vaak kort na de paring. Het is belangrijk dat er ook in het najaar voldoende voedsel beschikbaar is voor deze laatste generatie hommels.

Een hommelnest verplaatsen is sterk af te raden. Dit kan de kolonie ernstig verstoren en zelfs leiden tot het afsterven ervan. Hommels zijn beschermd en het verstoren van hun nesten is in principe verboden. Als een nest echt overlast veroorzaakt op een ongeschikte plek, neem dan contact op met een imkervereniging of een gespecialiseerde ongediertebestrijder die ervaring heeft met het vangen en verplaatsen van hommels. Probeer het niet zelf.