Klimop en winterbloeiers: bestuivers in najaar en winter helpen

Als de dagen korter worden en de temperatuur daalt, lijkt het alsof de natuur in slaap valt. Toch is dit niet helemaal waar, zeker niet voor bestuivers. Juist in het najaar en de winter zijn er momenten waarop bijen, hommels en andere insecten dringend voedsel nodig hebben. Met de juiste planten in je tuin of op je balkon kun je een cruciale rol spelen in hun overleving tijdens deze schaarste.

Waarom najaars- en winterbloeiers zo belangrijk zijn

De meeste planten bloeien in de lente en zomer, wat voor een overvloed aan voedsel zorgt voor bestuivers. Maar aan het begin en einde van het seizoen ontstaat vaak een 'voedselgat'. Dit is de periode waarin de meeste bloemen al uitgebloeid zijn, maar de temperaturen nog (of alweer) zacht genoeg zijn voor insecten om actief te zijn. Denk aan een onverwacht warme herfstdag, of de eerste zonnige lentedagen. Op die momenten kunnen planten die laat bloeien of juist heel vroeg in het jaar bloeien, van levensbelang zijn. Hommelkoninginnen die uit hun winterslaap komen, honingbijen die op zoek gaan naar nectar om hun kolonie te voeden, en diverse wilde bijen en zweefvliegen die nog actief zijn, zijn allemaal afhankelijk van de weinige beschikbare bloemen.

Klimop: de onmisbare late bloeier

Klimop (Hedera helix) is misschien wel de belangrijkste najaarsbloeier voor bestuivers. Hoewel veel mensen klimop vooral kennen als een wintergroene klimplant, is het een ware voedselbron wanneer hij de kans krijgt om te bloeien. Dit gebeurt meestal in september, oktober en soms zelfs tot ver in november. De kleine, groenachtig-gele bloemen, die in bolvormige schermen verschijnen, zitten boordevol nectar en stuifmeel.

Je zult zien dat volwassen, bloeiende klimop wemelt van de activiteit. Honingbijen, hommels, vlinders zoals de atalanta, diverse soorten wespen en talloze zweefvliegen bezoeken de bloemen massaal. Maar er is één bestuiver die volledig afhankelijk is van klimop: de klimopbij (Colletes hederae). Deze wilde bij, die pas in de nazomer uitvliegt, verzamelt uitsluitend stuifmeel van klimop om haar larven mee te voeden. Zonder bloeiende klimop kan de klimopbij niet overleven.

Naast nectar en stuifmeel biedt klimop nog meer voordelen:

• Wintergroene schuilplaats: Het dichte bladerdek van klimop biedt vogels en kleine zoogdieren beschutting en nestgelegenheid in de winter.
• Winterbessen: Na de bloei ontwikkelt klimop donkere bessen, die in de winter een belangrijke voedselbron zijn voor vogels, zoals merels en lijsters. Let op: voor mensen zijn deze bessen giftig.

Het is dus cruciaal om volwassen klimop in je tuin te laten bloeien. Knip niet alles weg voordat het de kans krijgt om tot bloei te komen. Geef het de ruimte, bijvoorbeeld tegen een schutting, boom of muur, en je creëert een levendige oase in de herfst.

Andere waardevolle late bloeiers

Naast klimop zijn er nog diverse andere planten die tot diep in de herfst bloeien en bestuivers van voedsel voorzien. Deze planten zijn een welkome aanvulling en vergroten de biodiversiteit in je tuin.

Enkele aanraders:

• Herfstaster (Symphyotrichum spp.): Deze planten zijn er in diverse kleuren en maten en bloeien uitbundig van september tot de eerste vorst. Ze trekken veel bijen en vlinders aan.
• Hemelsleutel (Hylotelephium spectabile, voorheen Sedum spectabile): Met zijn platte bloemschermen vol kleine roze of paarse bloempjes is hemelsleutel een magneet voor vlinders, bijen en zweefvliegen. Hij bloeit van augustus tot oktober.
• Rode zonnehoed (Echinacea purpurea): Hoewel de piek van de bloei in de zomer ligt, kunnen sommige variëteiten tot ver in de herfst doorbloeien. De kegelvormige bloemen trekken diverse bestuivers aan.
• IJzerhard (Verbena bonariensis): Deze luchtige plant met paarse bloempjes bloeit onvermoeibaar door tot de vorst. Vlinders zijn er dol op.
• Goudsbloem (Calendula officinalis): Als je regelmatig de uitgebloeide bloemen verwijdert, kan de goudsbloem tot diep in het najaar bloeien en bijen van voedsel voorzien.

Echte winterbloeiers voor zachte dagen

Zelfs midden in de winter kunnen er zachte, zonnige dagen zijn waarop hommelkoninginnen of honingbijen even uitvliegen om voedsel te zoeken. Echte winterbloeiers zijn dan van onschatbare waarde. Ze zorgen voor de eerste nectar en stuifmeel na een lange periode van schaarste.

Overweeg de volgende winterbloeiers:

• Toverhazelaar (Hamamelis mollis): Met zijn bijzondere, spinnenwebachtige gele of oranje bloemen die al vanaf december verschijnen, is de toverhazelaar een echte blikvanger. De bloemen verspreiden een lichte geur en trekken de eerste actieve bijen aan.
• Winterjasmijn (Jasminum nudiflorum): Deze klimplant bloeit met heldergele bloemetjes op kale takken, vaak al vanaf november tot in maart. Hij is niet geurend, maar biedt wel nectar.
• Sneeuwklokje (Galanthus nivalis): Een iconische vroege bloeier. Sneeuwklokjes kunnen al in januari de kop opsteken en bieden de eerste voedselbron voor vroege bestuivers zoals hommels.
• Krokus (Crocus vernus, Crocus tommasinianus): Vooral de botanische krokussen, zoals Crocus tommasinianus, zijn vroeg en rijk aan stuifmeel en nectar. Plant ze in grote groepen voor een spectaculair effect en een rijke voedselbron. Ze kunnen al in februari bloeien.
• Winterakoniet (Eranthis hyemalis): Deze kleine, heldergele bloempjes verschijnen vaak samen met sneeuwklokjes, soms zelfs eerder. Ze vormen een dichte mat en bieden veel voedsel.
• Helleborus (Helleborus niger, Helleborus orientalis): De kerstroos (Helleborus niger) en oosterse helleborus (Helleborus orientalis) bloeien van december tot maart met prachtige witte, roze, paarse of gespikkelde bloemen. Ze zijn een goede bron van nectar en stuifmeel.

Tips voor het aanleggen van je bestuiversvriendelijke najaars- en wintertuin

Het creëren van een tuin die het hele jaar door voedsel biedt voor bestuivers, is eenvoudiger dan je denkt. Hier zijn enkele concrete stappen:

1. Integreer klimop bewust: Als je al klimop hebt, laat het dan bloeien. Overweeg anders om een stukje klimop te planten tegen een muur of schutting waar het de ruimte krijgt om volwassen te worden en te bloeien.
2. Kies voor diversiteit: Plant een mix van late bloeiers en vroege winterbloeiers. Zo spreid je het aanbod en zorg je voor voedsel over een langere periode.
3. Plant in groepen: Grote groepen bloeiende planten trekken meer bestuivers aan dan losse exemplaren. Dit geldt zeker voor bollen zoals krokussen en sneeuwklokjes.
4. Denk aan een zonnige plek: Veel bestuivers zijn koudbloedig en hebben zonnewarmte nodig om actief te worden. Plant winterbloeiers op een beschutte, zonnige plek.
5. Vermijd pesticiden: Gebruik geen chemische bestrijdingsmiddelen, want deze zijn schadelijk voor bestuivers. Kies voor biologische alternatieven of laat de natuur zijn werk doen.
6. Laat de tuin 'rommelig': Laat uitgebloeide plantenstengels staan tot in het voorjaar. Ze bieden schuilplaatsen voor insecten en zaadhoofden kunnen voedsel zijn voor vogels. Een hoopje bladeren of een takkenril biedt ook overwinteringsplekken.

Door aandacht te besteden aan de behoeften van bestuivers in het najaar en de winter, maak je een significant verschil. Je tuin wordt een levendige plek, zelfs wanneer de rest van de natuur rust lijkt te nemen, en draagt bij aan de biodiversiteit.

Veelgestelde vragen

Volwassen klimop kan een boom overwoekeren en licht wegnemen, wat de groei van de boom kan belemmeren, vooral bij jonge bomen. Bij oude, gezonde bomen is de schade meestal beperkt, tenzij de boom al verzwakt is. Als je bang bent dat de klimop je boom schaadt, kun je de stam rondom vrijhouden van klimop, zodat deze niet te hoog in de kruin kan komen.

Voor een balkon kun je kiezen voor kleinere winterbloeiers die goed in potten gedijen. Denk aan helleborus (kerstroos), winterakoniet, sneeuwklokjes en krokussen. Ook een kleine toverhazelaar of winterjasmijn in een ruime pot kan, mits de pot groot genoeg is en de plant voldoende water krijgt.

Nee, het is vaak beter om de uitgebloeide delen van winterbloeiers te laten staan. De zaadhoofden kunnen voedsel bieden voor vogels, en de afstervende plantendelen bieden schuilplaatsen voor insecten. Ruim ze pas op in het vroege voorjaar, wanneer de temperaturen weer stijgen.

Over het algemeen wel, maar de vroege, botanische krokussen (zoals Crocus tommasinianus) zijn vaak het meest waardevol. Ze bloeien eerder en produceren veel stuifmeel en nectar. De grotere, gekweekte krokussen die we vaak in parken zien, zijn ook goed, maar bloeien soms iets later.