Wilde bijen in je tuin: soorten herkennen en helpen

Je hebt vast wel eens een bij gezien die ijverig bloemen bezoekt. Maar wist je dat Nederland niet één, maar honderden soorten wilde bijen telt? Deze fascinerende insecten zijn cruciaal voor de bestuiving van planten en een gezonde natuur, en ze zijn heel anders dan de honingbij die we kennen. Laten we dieper duiken in de wereld van de wilde bijen en ontdekken hoe jij ze kunt helpen in je eigen tuin.

Wat zijn wilde bijen en hoe verschillen ze van honingbijen en hommels?

Voordat we de diepte ingaan, is het goed om te weten wat een wilde bij precies is en hoe je deze onderscheidt van andere bestuivers.

• Wilde bijen: Dit is een verzamelnaam voor alle bijensoorten die niet door mensen worden gehouden, in tegenstelling tot de honingbij. De meeste wilde bijen leven solitair. Dat betekent dat elk vrouwtje haar eigen nest bouwt, larven grootbrengt en er geen koningin, werksters of honingproductie is zoals bij de honingbij. Ze steken vrijwel nooit, tenzij ze zich ernstig bedreigd voelen, omdat ze geen volk te verdedigen hebben. Ze zijn vaak kleiner en minder behaard dan hommels.
• Honingbijen: Deze leven in grote kolonies met een koningin, werksters en darren. Ze produceren honing en was en worden vaak gehouden door imkers. Ze zijn te herkennen aan hun gestreepte, geel-zwarte of bruin-zwarte lichaam en zijn vaak iets groter en plomper dan veel wilde bijen.
• Hommels: Hommels zijn eigenlijk ook wilde bijen, maar ze vormen een aparte groep binnen de bijenfamilie. Ze leven in kleine kolonies (veel kleiner dan honingbijen) en zijn te herkennen aan hun pluizige, behaarde lichaam en vaak grotere formaat. Net als solitaire wilde bijen steken ze zelden.

Het belangrijkste om te onthouden: wilde bijen zijn enorm divers in uiterlijk en levenswijze, maar de meeste zijn solitair en onschuldig.

Veelvoorkomende groepen wilde bijen herkennen

Met honderden soorten is het onmogelijk om ze allemaal te leren kennen. Maar je kunt wel de meest voorkomende groepen herkennen aan hun gedrag en nestelplaats.

1. Metselbijen (Osmia)

De rosse metselbij is een van de bekendste en meest voorkomende wilde bijen in Nederland, en een graag geziene gast in bijenhotels.

• Uiterlijk: Ze zijn roodbruin van kleur, vooral op hun achterlijf, en hebben een vrij dichte beharing. Ze zijn middelgroot, ongeveer 8-12 mm.
• Gedrag: Je ziet ze vaak in het voorjaar, druk bezig met het verzamelen van stuifmeel.
• Nestelplaats: Zoals de naam al zegt, 'metselen' ze hun nest. Ze gebruiken bestaande holtes, zoals gangen in bamboe, rietstengels of de gaatjes in een bijenhotel. Ze scheiden de broedcellen met modder of klei.

2. Behangersbijen (Megachile)

Deze bijen zijn meesters in het knippen van blad, wat ze een uniek kenmerk geeft.

• Uiterlijk: Ze zijn vaak donkerder van kleur, soms met lichte strepen op het achterlijf. Ze zijn middelgroot en hebben een opvallende buikschuier (een borstel van haren onder hun buik) waarmee ze stuifmeel verzamelen.
• Gedrag: De vrouwtjes knippen perfect ronde of ovale stukjes uit bladeren van bijvoorbeeld rozen, seringen of fruitbomen. Dit doen ze heel netjes en snel, en het beschadigt de plant niet.
• Nestelplaats: Ze gebruiken de uitgeknipte bladstukjes om de wanden van hun broedcellen te bekleden in bestaande holtes, zoals holle stengels, gaten in hout of bijenhotels.

3. Zandbijen (Andrena)

Zandbijen zijn, zoals de naam al doet vermoeden, liefhebbers van zanderige grond.

• Uiterlijk: Dit is een grote groep met veel variatie. Ze zijn vaak zwart, bruin of roodbruin, en kunnen variëren in grootte. Veel soorten hebben een dichte beharing.
• Gedrag: Vrouwtjes vliegen laag over de grond op zoek naar een geschikte plek om te nestelen.
• Nestelplaats: Ze graven hun nestgangen in open, kale zand- of lössgrond. Soms zie je groepen nesten bij elkaar, wat lijkt op een kolonie, maar elk nest is van een individueel vrouwtje. De aarde die ze uitgraven, vormt kleine hoopjes rond de ingang van hun nest.

4. Groefbijen (Lasioglossum en Halictus)

Groefbijen zijn een van de grootste en meest diverse families van bijen.

• Uiterlijk: Ze zijn vaak kleiner dan metsel- of zandbijen en hebben een metaalachtige glans, variërend van groen, blauw tot koperkleurig. Ze zijn vaak slanker en minder behaard.
• Gedrag: Veel soorten leven solitair, maar sommige groefbijen hebben een primitief sociaal systeem, waarbij meerdere vrouwtjes samen een nest delen, maar zonder echte koningin.
• Nestelplaats: De meeste groefbijen nestelen in de grond, vaak in kale plekken, gazons of langs paden.

Waarom zijn inheemse planten zo belangrijk? (Oligolectische bijen)

Een belangrijk aspect van wilde bijen is dat veel soorten 'oligolectisch' zijn. Dit betekent dat ze gespecialiseerd zijn in het verzamelen van stuifmeel van slechts één of een beperkt aantal plantensoorten. Dit in tegenstelling tot 'polylectische' bijen, die stuifmeel van allerlei planten verzamelen.

Voorbeelden van oligolectische bijen zijn:

• Klokjesbijen: Deze zijn afhankelijk van klokjesbloemen (Campanula).
• Heidebijen: Leven van heideplanten.
• Zonnebloembijen: Bezoeken voornamelijk zonnebloemen.

Dit specialisme maakt deze bijen kwetsbaar. Als hun specifieke voedselbron verdwijnt, verdwijnt ook de bijensoort. Daarom is het essentieel om inheemse planten in je tuin te zetten die van nature voorkomen in Nederland. Deze planten zijn geëvolueerd samen met onze wilde bijen en bieden precies het stuifmeel en de nectar die ze nodig hebben. Exotische planten zien er misschien mooi uit, maar bieden vaak geen geschikte voeding voor onze inheemse bestuivers.

Hoe help je wilde bijen in je tuin? Concrete stappen

Je kunt op verschillende manieren bijdragen aan het welzijn van wilde bijen. Elke kleine aanpassing in je tuin kan een groot verschil maken.

1. Zorg voor nestgelegenheid

Dit is een van de meest cruciale stappen, aangezien wilde bijen afhankelijk zijn van specifieke plekken om hun eitjes te leggen.

• Open zand en kale grond: Veel zandbijen en groefbijen nestelen in de grond. Zorg voor een onbegroeid plekje met losse, liefst zanderige grond in de zon. Dit kan een deel van je border zijn, een verhoogde zandbak of een stukje langs een pad. Laat dit plekje met rust, zodat de bijen ongestoord kunnen graven.
• Holle stengels: Veel bijen, waaronder metselbijen en behangersbijen, nestelen in holle stengels. Laat in de herfst de stengels van uitgebloeide planten zoals bamboe, frambozen, vlinderstruik, zonnebloem of hortensia staan. Knip ze in het voorjaar af op verschillende hoogtes (ongeveer 15-30 cm) zodat de uiteinden open zijn. Bundel ze eventueel samen of leg ze horizontaal.
• Dood hout en boomstronken: Sommige bijen, zoals houtbijen, graven hun nest in dood hout. Leg een omgevallen tak neer of laat een oude boomstronk staan. Boor er eventueel gaten van verschillende diameters (2-10 mm) en dieptes (5-15 cm) in.
• Een goed bijenhotel: Een bijenhotel is een fijne aanvulling, maar let op de kwaliteit.
• Kies een hotel met gladde boorgaten in hardhout (geen zacht naaldhout dat splintert).
• De gaten moeten verschillende diameters hebben (2-10 mm) en minstens 10-15 cm diep zijn.
• Bamboe- of rietstengels moeten aan één kant dicht zijn en glad afgesneden.
• Hang het hotel op een zonnige, beschutte plek (bij voorkeur op het zuiden of zuidoosten), uit de regen.
• Vermijd bijenhotels met dennenappels, stro, of losse takjes; deze bieden geen geschikte nestplaats en kunnen schimmels aantrekken.

2. Plant stuifmeelrijke inheemse planten

Voedsel is net zo belangrijk als nestgelegenheid. Plant bloemen die rijk zijn aan nectar en stuifmeel.

1. Kies inheemse soorten: Denk aan planten zoals wilde marjolein, koninginnekruid, rolklaver, slangenkruid, ossentong, heide, wilgen, hazelaar en meidoorn. Deze zijn perfect afgestemd op onze lokale bijen.
2. Zorg voor doorlopende bloei: Van het vroege voorjaar tot de late herfst moeten er bloeiende planten zijn.

• Vroeg voorjaar: Wilgen, krokussen, sneeuwklokjes, longkruid.
• Lente en zomer: Ooievaarsbek, campanula, lavendel, kattenkruid, wilde cichorei.
• Late zomer en herfst: Wilde marjolein, koninginnekruid, klimop, herfstasters.

1. Variatie in bloemvormen: Verschillende bijen hebben verschillende monddelen. Plant bloemen met open kelken (voor korttongige bijen) en bloemen met diepere kelken (voor langtongige bijen).
2. Vermijd 'gevulde' bloemen: Deze bloemen zijn vaak gekweekt voor hun uiterlijk en hebben veel bloemblaadjes, waardoor de nectar en het stuifmeel moeilijk bereikbaar zijn of zelfs ontbreken.

3. Gebruik geen gif

Bestrijdingsmiddelen, of het nu insecticiden, herbiciden of fungiciden zijn, zijn desastreus voor bijen en andere insecten.

• Stop met spuiten: Gebruik geen chemische bestrijdingsmiddelen in je tuin. Zelfs middelen die niet direct dodelijk zijn, kunnen bijen verzwakken of hun navigatiesysteem verstoren.
• Omarm onkruid: Wat jij 'onkruid' noemt, kan voor bijen een belangrijke voedselbron zijn. Denk aan paardenbloemen, klaver en ereprijs. Laat ze waar mogelijk staan of maai ze minder vaak.
• Biologische alternatieven: Er zijn tal van biologische manieren om plagen te bestrijden, zoals het aantrekken van natuurlijke vijanden (lieveheersbeestjes voor bladluizen) of handmatig verwijderen.

Door deze stappen te volgen, transformeer je jouw tuin in een bloeiend paradijs voor wilde bijen, draag je bij aan de biodiversiteit en geniet je van de fascinerende wereld van deze kleine, hardwerkende bestuivers.

Veelgestelde vragen

Veel soorten wilde bijen in Nederland zijn inderdaad bedreigd of kwetsbaar. Dit komt door een combinatie van factoren zoals habitatverlies (minder nestelplekken), vermindering van voedselbronnen (minder inheemse bloemen, monoculturen) en het gebruik van pesticiden. Door je tuin bijvriendelijk te maken, help je direct mee aan hun bescherming.

Ja, het is aan te raden om een bijenhotel eens in de paar jaar schoon te maken, bij voorkeur in de wintermaanden wanneer de bijen niet actief zijn. Verwijder lege nestcellen, spinnenwebben en vuil. Als je bamboe- of rietstengels gebruikt, kun je deze het beste regelmatig vervangen, omdat schimmels zich kunnen ophopen. Zorg ervoor dat je de bewoners niet stoort.

De meeste wilde bijen steken vrijwel niet. Ze hebben geen volk te verdedigen, zoals honingbijen, en zijn van nature niet agressief. Je moet ze echt klem zetten of erop gaan staan voordat ze steken. De angel van een wilde bij is vaak ook minder pijnlijk dan die van een honingbij of wesp.

Vermijd planten die behandeld zijn met pesticiden. Ook planten met 'gevulde' bloemen (denk aan sommige rozensoorten of dahlia's met extra veel bloemblaadjes) bieden vaak weinig tot geen nectar en stuifmeel, omdat de voortplantingsorganen zijn gemuteerd. Exotische planten die niet van nature in Nederland voorkomen, zijn vaak ook minder geschikt, omdat onze bijen niet op hun nectar en stuifmeel zijn afgestemd.

Wilde bijen zijn het meest actief op zonnige dagen, vooral wanneer de temperatuur boven de 15 graden Celsius is. In het voorjaar zie je vaak de eerste metselbijen en zandbijen. In de zomer zijn er talloze soorten te vinden. De vroege ochtend, nadat de dauw is opgedroogd, en de late middag zijn vaak goede tijden om ze te zien foerageren op bloemen.